
Stanfordzki eksperyment więzienny można zaliczyć z pewnością do jednego z najpopularniejszych doświadczeń w psychologii. Philip Zimbardo, pomysłodawca, realizator przedsięwzięcia i przede wszystkim psycholog opisał zadziwiające procesy, zachodzące w umyśle ludzkim w momencie, kiedy myślimy, że jesteśmy bezkarni. Choć przez lata wiele osób krytykowało sposób realizacji owego przedsięwzięcia, tak jedno jest pewne – w obliczu anonimowości potrafimy przemienić się w zupełnie innych ludzi.
W 1971 roku, Philip Zimbardo postanowił przeprowadzić eksperyment więzienny. Zrekrutował chętnych (i co najważniejsze – zdrowych psychicznie) studentów, którzy mieli przybrać rolę więźnia bądź strażnika i umieścił ich w zakładzie karnym. Każda z osób otrzymała ubiór charakterystyczny dla swojej grupy i informację kim stają się od teraz. Bez instrukcji obsługi i oczywiście bez kontaktu ze światem zewnętrznym. Eksperyment miał trwać dwa tygodnie jednak już po kilku dniach sytuacja zaczęła się wymykać spod kontroli. Strażnicy nadużywali swojej władzy, a więźniowie, mający opcję rozmowy z Zimbardo, narzekali na brutalność służby. Jednak mimo prośby jednego z uczestników o wypuszczenie, psycholog dokładał wszelkich starań, aby wszyscy zostali na swoich miejscach. W ciągu 5 dni, znęcano się nad więźniami, doszło do strajków (w tym głodowego) oraz innych wykroczeń. Partnerka Zimbardo zszokowana tym, co dzieje się przed zarówno jej, jak i przed oczami wybranka scen, doradzała, aby zakończyć eksperyment natychmiastowo. Ambicje psychologa nakazywały zwłokę do momentu, w którym mogłoby się wydawać – wszystko wymknęło się spod kontroli. Doświadczenie zakończono dwukrotnie szybciej niż przewidywano na początku.
Studenci co prawda byli obserwowani poprzez kamery, umieszczone w budynku, jednak mając absolutną świadomość, że w ramach eksperymentu za swoje działania nie zostaną ukarani, zaczęli (a przynajmniej część z nich) wykorzystywać swoją pozycję. Co najbardziej zaskoczyło zespół badaczy? Czas „adaptacyjny”, w którym uczestnicy zaczęli przejmować zachowania charakterystyczne dla ich postaci. Nie były to miesiące, nawet tygodnie a dni. W obliczu ponad rocznej covidowej przerwy wiele osób decydujących się na częstsze pozostanie w domu mogło przejść kryzys tożsamościowy. Przy zmniejszonej częstotliwości kontaktów międzyludzkich, jednostka zyskiwała poczucie odosobnienia, a jednocześnie przynależność do grupy podobnych jej osób.
Grupa Anonimous, działała na podobnej zasadzie. Dzięki użyciu masek wszystkie osoby biorące udział w akcjach manifestacyjnych były częścią większego tworu. Każda osoba, (przykładowo) podczas Marszu Miliona Masek w 2013 roku przeciwko cenzurze i tyranii była puzzlem całej układanki. Maski Guy’a Fawksa zostały wykorzystane również podczas innych protestów w Warszawie. Druga twarz dawała poczucie jedności z grupą oraz zmniejszała ryzyko bycia zidentyfikowanym przez media lub dalej – władze.
Teraz, podczas protestów w sprawie wyroku Trybunału konstytucyjnego czy akcji Extinction Rebellion – aktywiści nie zasłaniają swoich twarzy, co generuje kolejne ryzyko. W tym momencie ludzie jednak chcą, aby rząd wziął odpowiedzialność za swoje czyny, są również gotowi na wzięcie odpowiedzialności za swoje. Role, które przybierane są na marszach protestacyjnych są jedną z części osobowości ludzi, biorących w nich udział.
W 2021 roku coraz częściej anonimowość znajduje swoje miejsce głównie w przestrzeni online. Aktywiści chcą dołożyć cegiełkę dobra na swoje konto czynności społecznych. Czy efekt Lucyfera nadal występuje? Owszem, ale głównie w przypadku akcji, w których siła jest ich motorem napędzającym.



















