Co można robić na Podkarpaciu, kiedy śniegu już powoli zaczyna brakować, przyroda dopiero budzi się do życia, a początek wiosny jest kapryśny? Zdecydowanie zwiedzać – odkrywanie uroków i zabytków Podkarpacia warto rozpocząć od prawdziwych perełek, docenionych nie tylko lokalnie, ale też na całym świecie, a tych w województwie podkarpackim nie brakuje.
Podkarpackie tereny są pełne przepięknych miejsc, widoków zapierających dech w piersiach czy świeckich i sakralnych obiektów o ogromnym znaczeniu dla polskiej kultury i sztuki. Kilka z nich, dzięki swojej bogatej historii i wyjątkowości na ogólnoświatową skalę znalazły się na prestiżowej liście światowego dziedzictwa UNESCO, zaraz obok jednych z najsłynniejszych polskich turystycznych obiektów, takich jak: Stare Miasto w Warszawie, kopalnia soli w Wieliczce, czy zamek krzyżacki w Malborku.
Polska i Podkarpacie na liście UNESCO
UNESCO, czyli United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization jest organizacją powiązaną z Organizacją Narodów Zjednoczonych, odpowiedzialną za międzynarodową współpracę w zakresie edukacji, kultury, sztuki oraz nauki. UNESCO w ramach swoich działań prowadzi listę, na której znaleźć można obiekty dziedzictwa kulturowego oraz naturalnego o wyjątkowej wartości – istotne i ważne dla światowego dziedzictwa. Lista ta obejmuje 17 obiektów znajdujących się na terenie Polski, w tym 15 dziedzictwa kulturowego i 2 przyrodniczego. Wiele z nich znajduje się właśnie na Podkarpaciu.
Wśród wyróżnionych obiektów znajdujących się na terenie województwa podkarpackiego, od 2003 roku na liście znajdują się dwa kościoły – Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Haczowie oraz pod wezwaniem Wszystkich Świętych w Bliznem. W ramach wpisu z 2013 roku na liście znalazło się także 16 cerkwi z polskiego i ukraińskiego terenu Karpat, z czego 4 z nich znajdują się na Podkarpaciu. Są to cerkwie w Chotyńcu, Radrużu, Smolniku i Turzańsku. Do grona wyróżnionych obiektów w 2021 roku dołączyły także tereny Bieszczadzkiego Parku Narodowego, a wyróżniono je ze względu na znajdujące się tam pradawne bukowe lasy Karpat.
Drewniane kościoły
W ramach wpisu „Drewniane kościoły południowej Małopolski”, na liście światowego dziedzictwa UNESCO znalazły się dwa zabytki Podkarpacia. Pierwszy z nich, Kościół pw. Wszystkich Świętych w Bliznem, powstał najprawdopodobniej w XV wieku i jest jedną z najważniejszych drewnianych świątyń w Polsce. Wybudowany na zrąb, w stylu gotyckim, usytuowany jest na wzgórzu, co może świadczyć o jego obronnym charakterze. Według legend miejscowa ludność schroniła się w nim między innymi przed najazdem wojsk tatarskich. Wyróżniają go także malowidła ścienne i polichromie oraz ambona powstała w późnym renesansie. Drugim kościołem wpisanym na listę UNESCO w 2003 roku był Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Haczowie. Jest to jedna z największych, a także najstarszych gotyckich budowli sakralnych o zrębowej konstrukcji. Kościół w Haczowie wybudowano w XV wieku i jest on podobno niewiele starszy od kościoła w Bliznem. On także charakteryzuje się polichromią oraz malowidłami ściennymi, gotyckimi portalami i rzeźbami. Jednym z najważniejszych obiektów w kościele jest pieta, której czas powstania datuje się na około 1400 rok. Legenda głosi, że figura ta została przyniesiona w czasie jednej z powodzi przez wody rzeki Wisłok, zatrzymując się dopiero pod haczowską świątynią.
Cztery cerkwie
W 2013 roku do grona zabytków wpisanych na listę UNESCO dołączyły drewniane cerkwie, z czego cztery z nich znajdują się na Podkarpaciu. Pierwsza z nich, cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Chotyńcu powstała w pierwszej połowie XVII wieku i może pochwalić się polichromiami Sądu Ostatecznego, odnowioną ścianą pokrytą ikonami oraz zabytkowym cmentarzem. Drugą z nich jest pochodząca z XVI wieku cerkiew pod wezwaniem św. Paraskewy. Jest jedną z najstarszych drewnianych cerkwi w Polsce i tak jak wiele innych drewnianych budowli sakralnych tego typu ma charakter warowni. Trzecią cerkwią wyróżnioną ze względu na swoją historię oraz architekturę jest Cerkiew św. Michała Archanioła w Turzańsku. Pierwsze wzmianki o tej cerkwi pochodzą już z XVI wieku, jednak jej obecna forma została wzniesiona na początku XIX wieku. Jest to cerkwie łemkowska, jedna z kilkudziesięciu cerkwi tego typu w Polsce. Czwartą świątynią, która znalazła się na liście UNESCO jest cerkiew św. Michała Archanioła w Smolniku nad Sanem. Pochodzi prawdopodobnie z pierwszej połowy XVI wieku, jednak pierwsza wzmianka o jej istnieniu pochodzi z 1589 roku. Jest to cerkiew typu bojkowskiego, jedyna taka w Bieszczadach, a także jedna z trzech tego typu świątyń w całej Polsce.
Nie tylko świątynie
Od 2021 roku na liście światowego dziedzictwa UNESCO znajdują się także leśne tereny Podkarpacia, które zostały wyróżnione w ramach wpisu „Pradawne i pierwotne lasy Karpat i innych regionów Europy”. Wpis ten obejmuje 94 obszary położone aż w 18 państwach, z czego cztery z nich znajdują się na terenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Do 2021 roku jedynym polskim obszarem leśnym znajdującym się na liście była Puszcza Białowieska. Karpackie lasy bukowe zostały wyróżnione ze względu na swój wysoki stopień naturalności oraz charakterystykę zbliżoną do lasu pierwotnego, czyli obszaru, którego nie objęły modyfikacje dokonane przez człowieka. Cztery wpisane na listę obszary to: doliny dwóch potoków Wołosatka oraz Terebowiec, tereny Połoniny Wetlińskiej oraz szczytu Smerek, a także Pasmo Graniczne czyli grzbiet górski na granicy Polski i Słowacji w Beskidzie Niskim i dolina Górnej Solinki.
Wyróżnione obiekty i tereny znajdujące się na Podkarpaciu to punkty obowiązkowe na mapie każdego, mniej lub bardziej zaawansowanego podróżnika i turysty. Umieszczenie ich na prestiżowej światowego dziedzictwa UNESCO świadczy o ich wyjątkowości i wartości, nie tylko lokalnej, ale również w skali świata. Warto wybrać się na Podkarpacie śladami obiektów UNESCO, by doświadczyć tego dziedzictwa w pełen krasie.
